Reptielen

verkleuringen-reptielen.jpg

HOE DIEREN VERKLEUREN. We hebben het allemaal weleens gezien, tekenfilms of reclames waarin een mooie kameleon, plotseling van kleur veranderd. Dit is een zeer bijzondere eigenschap, maar helaas berusten deze televisiebeelden niet op waarheid. Het veranderen van kleur komt bij verschillende diersoorten voor, maar de kameleon is zonder twijfel de bekendste van alle dieren die dit kunstje beheerst. Toch gaat er een heel bijzonder mechanisme aan vooraf. Dit artikel vertelt hoe dit werkt. Voordat de uitleg over de kleurverandering wordt uitgelegd, zullen we eerst de fabeltjes uit de wereld helpen. Kameleons kunnen wel verkleuren, maar kunnen niet elke kleur aannemen die ze maar willen, de meeste soorten kameleons kunnen enkel bepaalde combinaties maken. Zo zijn er soorten die bijvoorbeeld wel groen en blauw kunnen kleuren, maar niet rood kunnen kleuren en andersom. Ook de snelheid waarmee kameleons verkleuren. Ook de snelheid waarmee kameleons verkleuren gaat lang niet zo snel als in de tekenfilms. De meeste kameleons verkleuren in enkele minuten en soms enkele uren. Dit is afhankelijk van de temperatuur en de reden waarom ze van kleur veranderen, hierover later meer. De meeste kameleons gebruiken hun kleur ook niet om zich te verschuilen in hun leefgebied (=camouflage), maar om met elkaar te kunnen praten. De meeste andere dieren gebruiken het veranderen van kleur wel als camouflage. Je zou kunnen zeggen dat de taal die een kameleon spreekt is de taal van de kleuren. De beste kleurenkunstenaars in de natuur zijn de pijlinktvis en het zeepaardje, zij kunnen heel snel van kleur veranderen en de meeste soorten kunnen alle kleuren van de regenboog krijgen, in sommige gevallen is de verkleuring zelfs zo goed dat de takken van het wier en het koraal als tekening op het lichaam aanwezig zijn. HOE WERKT HET? Om van kleur te kunnen veranderen moet je een bijzondere huid hebben, ook mensen kunnen een beetje veranderen van kleur, dit komt ook door een kleurstof in onze huid, deze kleurstof noemen we melanine. Melanine verkleurt de huid bruin, want het is een zwart pigment en wordt extra door het lichaam gemaakt als deze wordt blootgesteld aan zonlicht. De melanine beschermt de onderliggende huid tegen teveel UV straling. Het veranderen van de kleur bij dieren heeft niet de functie als zonnescherm, maar kan wel bijdragen aan bescherming, tegen roofdieren bijvoorbeeld. Kleur wordt gemaakt van pigmenten, dit zijn kleurstoffen die we overal tegenkomen, in bloemen, planten, koraal, de vleugels van vlinders, etc, etc. Sommige dieren hebben veel van deze pigmenten in de huid en in het geval van de kleurkunstenaars als de kameleon, kunnen zij deze kleuren als het ware aan en uitzetten.De kleurpigmenten in de huid kunnen we als volgt omschrijven; Alle kleurpig-menten in een huidcel noemen we chromatoforen en ze zijn er in verschillende kleuren. De chromatoforen met een gele kleur noemen de xantoforen, degene met een rode kleur heten erythroforen, de witte noemen we leucoforen en de zwarte de melanoforen, soms zijn er nog reflecterende die we iridoforen noemen. De huid is opgebouwd uit meerdere laagjes, sommige van deze laagjes hebben chromatoforen erin. Sommige chromatoforen kunnen de kleuren rood/ geel/oranje maken en andere kunnen blauw/ zwart/ wit maken. Als er nu bijvoorbeeld in de huid tegelijk chromatoforen de kleur blauw en de kleur geel doorlaten, dan verkleurd de huid groen, net als dat je verf met elkaar mengt. Als er dan onderin de huid ook nog een laagje iridoforen ligt, dan wordt deze kleur groen heel fel en lijkt deze bijna op te lichten. Nu we dit weten kunnen we heel gemakkelijk verklaren waarom sommige kameleons bijvoorbeeld niet rood kunnen kleuren, zij hebben namelijk geen erythroforen in de huid, ook zijn er bij deze soorten geen andere kleuren aanwezig die ze als het ware zouden kunnen mengen om rood te krijgen. HOE DOEN ZE HET? Als we weten, hoe ze verkleuren is het ook goed om te weten waarom ze verkleuren. Veel kameleons leven in de bossen van Madagaskar, deze bossen zijn behoorlijk dicht begroeit en daar is het overal om je heen groen van kleur, als je nu een roofdier voor de gek wil houden dan kan je er het beste zo onzichtbaar mogelijk uitzien. In dit geval is het kleuren naar groen erg handig. Toch is camouflage niet de belangrijkste reden, zoals al eerder gezegd is het de manier van communiceren tussen kameleons. Als kameleons boos zijn op elkaar worden de kleuren heel erg fel, dit zijn als het ware de oorlogskleuren. Kameleons die beide deze kleuren aan elkaar tonen, zullen vaak overgaan tot vechten. Uiteindelijk zal een van de dieren zich gewonnen geven en zijn kleur veranderd dan meteen, hij wordt vaak een beetje grijsbruin of zelfs helemaal zwart. Nu weet de ander dat hij gewonnen heeft en zal de verliezer de kans geven te vluchten. Ook vrouwtjes praten met kleuren, ze laten aan de mannetjes met een verandering van kleur zien dat ze interesse hebben om te paren, omdat ze vruchtbaar zijn. Als het vrouwtje door het mannetje is bevrucht, veranderd haar kleur weer en alle andere mannetjes weten nu dat dit vrouwtje al eitjes bij zich draagt. Kameleons die zich niet lekker voelen of die ziek zijn, verkleuren vaak ook anders dan hun gezonde soortgenoten. Soms heeft dit te maken met het feit dat ze niet sterk genoeg meer zijn om de “juiste” kleur aan te nemen. Het kan ook gebeuren dat ze niet meer de stoffen aan kunnen maken die nodig zijn om van kleur te veranderen, want dit wordt in het lichaam geregeld door hormonen, die in speciale klieren worden gemaakt of door neurotransmitters (dit zijn de stofjes die ons zenuwstelsel helpen communiceren met de hersenen en de omliggende organen). Ook de temperatuur kan een rol spelen, alle reptielen zijn koudbloedige dieren, wat eigenlijk wil zeggen dat zij zelf hun lichaamstemperatuur niet kunnen regelen, maar ongeveer even warm zijn als hun omgeving. Dieren die in de zon gaan zitten, warmen sneller op en om dit proces te versnellen, kunnen kameleons de kleur van hun lichaam donkerder maken en worden dan sneller warm, net als een zwarte auto in de zon. Als ze het te warm hebben, dan kan de huid juist erg licht worden en veel van het zonlicht reflecteren. In sommige gevallen is de verandering van kleur erg bizar, de kant van de kameleon die in de zon zit is dan bijvoorbeeld veel lichter, dan de kant die in schaduw ligt. Al met al zijn kameleons hele bijzondere dieren! Rogier van Rossem Stichting herpetofauna